Những lý giải bất ngờ về Tết âm lịch

Thứ Ba, 13/12/2016

Thạc sỹ Trần Tiến Bình - một chuyên gia trong lĩnh vực nghiên cứu về lịch cho biết, một trong những quy tắc mà chúng ta dựa vào đó để tính âm lịch là tiết Đông chí.

Tết âm lịch (tết Nguyên Đán) là lễ hội truyền thống quan trọng nhất trong năm của một số dân tộc. Tết Nguyên Đán đánh dấu sự kết thúc của năm cũ và khởi đầu một năm mới. Thế nhưng, so với tết Dương lịch, tết âm lịch lại luôn đến chậm hơn. Phóng viên đã có cuộc trao đổi với Thạc sỹ Trần Tiến Bình - một chuyên gia trong lĩnh vực nghiên cứu về lịch. Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam xoay quanh vấn đề này.

Thưa ông vì sao tết âm lịch luôn đến chậm hơn so với tết Dương lịch?

Thạc sỹ Trần Tiến Bình: Một trong những quy tắc mà chúng ta dựa vào đó để tính âm lịch là tiết Đông chí luôn rơi vào tháng 11 âm. Tiết Đông chí dao động xung quanh ngày 21 tháng 12 dương lịch hàng năm, như vậy từ thời điểm này đến mồng 1 tết dương lịch chỉ còn gần 10 ngày trong khi đó còn cả tháng 12 âm (29 hoặc 30 ngày) cộng với phần còn lại của tháng 11 âm (thời điểm mà tiết Đông chí rơi vào) mới đến tết Nguyên đán. Do đó tết Nguyên đán đến sớm nhất cũng xấp xỉ 20 ngày sau tháng 1 dương lịch và chậm nhất là khoảng 50 ngày tuỳ thuộc vào thời điểm mà tiết Đông chí rơi vào đầu hay cuối tháng 11 âm. Chẳng hạn năm 2011 Tiết Đông chí (22/12/2011) rơi vào 28 tháng 11 âm nên tết Nhâm Thìn năm đó vào 23 tháng 1 năm 2012, còn năm 2014 tiết Đông chí cũng vào ngày 22/12 dương lịch nhưng lại nhằm 1 tháng 11 âm nên tết Nguyên đán Giáp Ngọ năm nay sẽ là 19 tháng 2 dương lịch.

Thạc sĩ Trần Tiến Bình giải đáp về cách tính lịch dương sang lịch âm.

Quỹ đạo mà Mặt trời chuyển động biểu kiến trên bầu trời giữa các vì sao trong một năm gọi là Hoàng đạo (gọi là chuyển động biểu kiến vì thực tế Trái đất quay xung quanh Mặt trời nhưng nhìn từ Trái đất ta thấy ngược lại, khi tính toán ta nói là sử dụng hệ toạ độ Địa tâm). 24 tiết khí hay còn gọi là 24 Khí (bao gồm 12 Trung khí và 12 Tiết khí xen kẽ nhau) tương ứng với 24 điểm chia đều trên Hoàng đạo, mỗi cung 15 độ, xuất phát từ Xuân phân 0 độ, Thanh minh 15 độ, Cốc vũ 30 độ.... đến Kinh trập 345 độ. Điểm Đông chí ứng với góc 270 độ là thời điểm mà đối với cư dân ở Bắc bán cầu Mặt trời xuống thấp nhất, ngày ngắn nhất và đêm dài nhất, thời điểm Hạ chí (ứng với góc 90 độ) thì ngược lại (với Nam bán cầu thì lệch đi 6 tháng). Sở dĩ có hiện tượng này là do trục Trái đất nghiêng với quỹ đạo chuyển động một góc hơn 23 độ, Đông chí không hề trùng với thời điểm mà khoảng cách từ Trái đất đến Mặt trời ngắn nhất, chẳng hạn năm nay Đông chí rơi vào 22 tháng 12 trong khi điểm Cận nhật (Perihelion) vào 4 tháng 1! Do gắn với chuyển động của Trái đất quanh quỹ đạo nên lịch 24 tiết khí mà tục gọi là Lịch Nhà nông thực tế là một loại dương lịch chứ không phải âm lịch như nhiều người lầm tưởng.

Thưa Ông, mấy tháng trước, có tin đồn năm 2014 bỏ nhuận 2 tháng Chín âm lịch, làm dây lên chủ đề nóng được dư luận quan tâm là có hay không nhuận 2 tháng Chín (âm lịch) trong lịch năm 2014. Vậy nhuận 2 tháng 9 có phải là điều gì bất thường?

Thạc sỹ Trần Tiến Bình: Tôi cũng không hiểu rõ tại sao có dư luận này, thoạt đầu nghĩ là do mọi người xem nhầm lịch Trung Quốc nhưng kiểm tra lại thì năm nay lịch VN và lịch TQ giống nhau. Có thể mọi người ít thấy tháng 9, nhất là các tháng cuối năm nhuận. Thực tế trong cả thế kỷ 20 và 21 chỉ năm vừa qua có tháng 9 nhuận, nhưng nhuận vào các tháng cuối năm không phải là hiếm, thí dụ ở lịch TQ năm 1984 có tháng 10 nhuận (năm này lịch VN không nhuận), từ giờ đến cuối thế kỷ 21 có tháng 11 nhuận vào năm 2033 ( cả ở lịch VN và lịch TQ) và một số năm khác có tháng 8 nhuận.

Vậy cách tính nhuận trong dương lịch và âm lịch khác nhau thế nào, có thể nhẩm tính được không?

Thạc sỹ Trần Tiến Bình: Trong dương lịch có thể nhẩm tìm năm nhuận như sau: những năm chia hết cho 4 là năm nhuận nhưng riêng các năm tận cùng hai số 0 thì phải chia hết cho 400 mới là năm nhuận. Thí dụ năm 2012 là năm nhuận, nhưng năm 1900 hay 2100 không phải là năm nhuận vì tuy chia hết cho 4 nhưng không chia hết cho 400, trái lại năm 2000 là năm nhuận. Năm thường có 365 ngày, năm nhuận 366 ngày, 1 ngày dư ra cho vào tháng 2 thành 29 ngày. Cách tính năm nhuận như thế này làm cho độ dài trung bình năm dương lịch bằng 365.2425 ngày (có 97 năm nhuận trong vòng 400 năm). Không phải là 365.25 ngày như báo chí đưa gần đây, độ dài 365.25 là trung bình của năm lịch Julius (gọi là Cựu lịch) đã được bỏ đi từ 1582, sau khi Giáo hoàng Gregorius cải tiến và thông qua thành lịch Gregorius (Tân lịch) đang lưu hành hiện nay. Tuy vậy dương lịch đang sử dụng cũng bị lệch khoảng 1 ngày sau 3300 năm.

Âm lịch chỉ có tháng nhuận và muốn biết nhuận tháng nào phải lập trình tính chính xác vị trí của Mặt trăng và Trái đất dựa trên các mô hình thiên văn hiện đại chứ không nhẩm dễ dàng như trong dương lịch. Chẳng hạn ngày mồng 1 âm là khi Trái đất, Mặt trăng, Mặt trời theo thứ tự trên nằm thẳng hàng, nếu thời điểm này giả dụ rơi vào 23 giờ 58 phút hôm nay thì hôm nay là mồng 1 âm nhưng nếu ta tính sai thành 0 giờ 3 phút hôm sau lúc đó hôm sau mới là mồng 1 và cả tháng âm sẽ sai, tiết khí cũng như vậy và cả tháng nhuận cũng có thể sai. Cũng ở thí dụ này ta hiểu vì sao lịch VN khác lịch TQ, 23 giờ 58 phút theo giờ Bắc Kinh đã là hôm sau và như vậy cả tháng âm hai lịch khác nhau, tương tự tiết khí và tháng nhuận có thể khác nhau, mặc dù 2 lịch được tính theo cùng một quy tắc và chỉ khác nhau ở múi giờ pháp định.

Xin cảm ơn Ông!